Η μεταπολεμική Ιταλία, όπως και το μεγαλύτερο μέρος του Δυτικού κόσμου τα χρόνια που ακολούθησαν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, διανύει μια εν μέρει πλασματική φάση ανάπτυξης και ευημερίας, όπου η μεταπολεμική ανοικοδόμηση, σε συνδυασμό με την αυξημένη κατανάλωση του «φιλικού» φορντικού μοντέλου του καπιταλισμού, δημιουργεί μια σχεδόν θεολογική πίστη στην παραγωγή και την οικονομική άνοδο. Η χώρα που υπήρξε αγροτική, φτωχή, κουρασμένη από την ήττα και την κατοχή, μετατρέπεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα σε βιομηχανική δύναμη, με τα εργοστάσια του Βορρά, τις διαφημίσεις, τις οικιακές συσκευές, τα αυτοκίνητα, τα περιοδικά, τις πολυκατοικίες και τα γραφεία να συγκροτούν το νέο λεξιλόγιο μιας εθνικής αναγέννησης που υπόσχεται ευημερία με αντάλλαγμα την πλήρη παράδοση του ανθρώπου στους ρυθμούς της αγοράς. Τα χρόνια 1958-1963, η περίοδος που έμεινε γνωστή ως ιταλικό οικονομικό θαύμα, σημαδεύονται από εκρηκτικούς ρυθμούς ανάπτυξης, με τη βιομηχανική παραγωγή να κορυφώνεται σε ποσοστά πάνω από 10% τον χρόνο και την Ιταλία να περνά από τη φτώχεια της μεταπολεμικής υπαίθρου στη λάμψη μιας νέας καταναλωτικής νεωτερικότητας.
Μόνο που στον καπιταλισμό κάθε οικονομικό θαύμα έχει τα ανώνυμα θύματά του, τα αφανή γρανάζια του. Έχει εργάτες από την επαρχία που κυνηγούν την τύχη τους στον οικονομικά δυνατό Βορρά, έχει νεκρούς εργάτες σε ορυχεία, έχει αλλοτριωμένους γραφιάδες και υπαλλήλους γραφείων, ανθρώπους του ελεύθερου επαγγέλματος που δεν σηκώνουν τηλέφωνα από φόβο μήπως καλούν οι πιστωτές τους, έχει γυναίκες που ζουν τις μικρές συμβιβασμένες τους ζωές προσπαθώντας να παραμείνουν όρθιες. Η Ιταλία βγήκε από τον πόλεμο με τον φασισμό ηττημένο στρατιωτικά αλλά με τα κοινωνικά του κατάλοιπα ακόμη χωμένα βαθιά στις δομές του κράτους, της εργασίας, της οικογένειας και της καθημερινής πειθαρχίας, με τα κατάλοιπα αυτά να έχουν κάνει μετάσταση σε κάτι πιο διακριτικό, ύπουλο και διάχυτο, σε μια μορφή δυσδιάκριτη και κρυμμένη στη σκιά του οικονομικού θαύματος.
Το Μιλάνο αυτού του οικονομικού θαύματος γίνεται το σκηνικό του εν μέρει αυτοβιογραφικού βιβλίου Πικρή ζωή του Λουτσάνο Μπιαντσάρντι, αυτού που σήμερα θα ονομάζαμε αυτομυθοπλασία, που ανήκει σε εκείνη τη γενιά Ιταλών συγγραφέων που έζησαν το πέρασμα από την πολιτική ελπίδα της Αντίστασης και της μεταπολεμικής αριστεράς στη γκρίζα κανονικότητα του καπιταλισμού, με το έργο του να σχηματίζει «ένα τρίπτυχο πάνω στην ανθρώπινη συνθήκη της σύγχρονης Ιταλίας, από τις ψευδαισθήσεις της μεταπολεμικής περιόδου ως τη μουντή ευημερία της δεκαετίας του εξήντα».
Η αφετηρία του βιβλίου βρίσκεται στη Μαρρέμα, στην Τοσκάνη των ανθρακωρύχων, και πιο συγκεκριμένα στη σκιά της τραγωδίας της Ριμπόλλα, όπου στις 4 Μαΐου 1954 μια έκρηξη σε ορυχείο λιγνίτη σκότωσε σαράντα τρεις εργάτες. Ο Μπιαντσάρντι γνώριζε αυτόν τον κόσμο από κοντά, αφού μαζί με τον Κάρλο Κάσσολα είχε γράψει το ερευνητικό βιβλίο I minatori della Maremma, μια καταγραφή των συνθηκών ζωής και εργασίας των ανθρακωρύχων της περιοχής. Στην Πικρή ζωή, αυτή η καταστροφή μετατρέπεται σε μυθιστορηματική αφετηρία, με τον αφηγητή να εγκαταλείπει την επαρχία και να πηγαίνει στο Μιλάνο με μια υπόσχεση εκδίκησης, με σκοπό να ανατινάξει το κτίριο της εταιρείας που ευθύνεται για τον θάνατο των εργατών. Η πολιτική οργή αρχικά είναι σχεδόν καθαρή, σαν χειρονομία δικαιοσύνης απέναντι σε ένα έγκλημα της παραγωγής, απέναντι σε μια σφαγή που το σύστημα θα ήθελε να εντάξει στην ψυχρή γλώσσα του εργατικού ατυχήματος, της αναπόφευκτης απώλειας, της στατιστικής παρενέργειας της ανάπτυξης. Σύντομα όμως η οργή ξεφουσκώνει, ξεχνιέται, και το Μιλάνο, το κέντρο του οικονομικού θαύματος, καταπίνει τον αφηγητή. Στο Μιλάνο του Μπιαντσάρντι, η σκέψη γίνεται μεροκάματο, η γλώσσα γίνεται εμπόρευμα, η κουλτούρα γίνεται παραγωγική διαδικασία, η επιθυμία γίνεται κατανάλωση και η επανάσταση αναβάλλεται μέχρι να πληρωθεί το νοίκι, να τελειώσει η μετάφραση, να βρεθεί ένα ακόμη προσωρινό εισόδημα. Η αυτοβιογραφία λειτουργεί καθοριστικά εδώ, γιατί ο Μπιαντσάρντι είχε όντως εγκαταλείψει το Γκροσέτο για το Μιλάνο και είχε ζήσει από μέσα την πνευματική εργασία ως κομμάτι της νέας αγοράς, με το βιβλίο να διαβάζεται σε μεγάλο βαθμό ως μεταμφιεσμένη αυτοβιογραφία ενός διανοούμενου που βλέπει την ίδια του την οργή να απορροφάται από τον ρυθμό της μητρόπολης.
Το βιβλίο διαβάζεται σήμερα με ανησυχητική οικειότητα. Η πνευματική εργασία ως επισφάλεια, η μετάφραση και η γραφή ως κομμάτια μιας αγοράς περιεχομένου, η πόλη ως χώρος εξάντλησης, η πολιτική οργή ως κάτι που δύσκολα βρίσκει μορφή πέρα από την ατομική νεύρωση, όλα αυτά κάνουν την Πικρή ζωή να μοιάζει με πρελούδιο της ζωής που ζούμε σήμερα στον νεοφιλελεύθερο γενναίο κόσμο. Ο Μπιαντσάρντι είδε, σχεδόν προφητικά, ότι η ανάπτυξη μπορεί να έχει γεύση πικρή, ότι η ευημερία μπορεί να κουβαλά μέσα της μια νέα φτώχεια, πιο ύπουλη από την παλιά, γιατί δεν μετριέται μόνο με το εισόδημα, αλλά με την απώλεια χρόνου, νοήματος, πολιτικής πίστης και ανθρώπινης αντοχής, κάτι εξαιρετικά επίκαιρο στον σημερινό κόσμο του καπιταλιστικού ρεαλισμού και της επίδοσης.
Ο αφηγητής φτάνει στο Μιλάνο με την αυταπάτη ότι μπορεί ακόμη να υπάρξει μια πράξη με καθαρό νόημα, μια χειρονομία που θα χτυπήσει το κεφάλαιο στην υλική του καρδιά, στον ουρανοξύστη, στο σύμβολο της εταιρικής ισχύος, στη νέα αρχιτεκτονική της μεταπολεμικής τάξης. Σύντομα όμως η καθημερινότητα τον πολιορκεί. Η ζωή γίνεται λογαριασμοί, σελίδες, προθεσμίες, δωμάτια, καφενεία, σχέσεις που φθείρονται, σώματα που κουράζονται, επιθυμίες που χάνουν την αρχική τους λάμψη. Το σαμποτάζ χάνει τον επικό του χαρακτήρα και υποχωρεί μέσα στην κόπωση, γιατί το σύστημα δεν χρειάζεται να συντρίψει τον αντίπαλό του με τη βία, του αρκεί να τον κάνει απασχολημένο, χρεωμένο, κουρασμένο, ελαφρώς γελοίο μέσα στη μεγαλομανία της δικής του ηθικής αποστολής. Με οξυδέρκεια, ο συγγραφέας βλέπει πολύ νωρίς ότι η μεταπολεμική ευημερία δεν παράγει μόνο εργοστάσια, αυτοκίνητα και ψυγεία, παράγει και νέους τύπους ανθρώπου. Παράγει τον διανοούμενο που πουλάει λέξεις με το κομμάτι, τον εργαζόμενο που ζει μέσα σε μια διαρκή ανασφάλεια ντυμένη με το λεξιλόγιο της ελευθερίας, τον επαρχιώτη που έρχεται στη μητρόπολη για να κατακτήσει τον κόσμο και καταλήγει να μετράει τις ώρες του, τον πολιτικοποιημένο άνθρωπο που κουβαλά ακόμη μέσα του την ηθική της Αντίστασης και της ταξικής αλληλεγγύης, ενώ γύρω του χτίζεται μια κοινωνία όπου η μόνη αναγνωρίσιμη αξία είναι η παραγωγικότητα. Η Πικρή ζωή είναι έτσι μυθιστόρημα της ήττας μιας γενιάς, της γενιάς που πίστεψε ότι η πτώση του φασισμού θα άνοιγε τον δρόμο για μια πιο δίκαιη κοινωνία και βρέθηκε μέσα σε μια χώρα όπου η παλιά βία άλλαξε ένδυμα, έγινε εταιρική, καταναλωτική, αστική, χαμογελαστή.
Η αφηγηματική φωνή του Μπιαντσάρντι είναι μοναδική και χαρίζει στο κείμενο τη λογοτεχνικότητα που το κάνει να ξεχωρίζει από μια απλή πολιτική αγόρευση. Γράφει με ειρωνεία, με θυμό, με αυτοσαρκασμό και με μια λεκτική υπερδιέγερση, με μια γλώσσα που κουβαλά την ένταση ενός ανθρώπου που θέλει να καταγγείλει τον κόσμο και ταυτόχρονα νιώθει τον εαυτό του συνένοχο, μπλεγμένο, ήδη διαβρωμένο από αυτό που μισεί. Αυτή η αυτοβιογραφική ρωγμή είναι το μεγάλο ατού του βιβλίου, καθώς η Πικρή ζωή δεν στήνει έναν ήρωα καθαρό απέναντι σε έναν βρόμικο κόσμο, αλλά έναν αφηγητή που φθείρεται, γελοιοποιείται, επιθυμεί, βαριέται, πίνει, ερωτεύεται, μεταφράζει, χρωστά, ονειρεύεται την εξέγερση και ταυτόχρονα βυθίζεται σε μια καθημερινότητα που του αφαιρεί σταδιακά ακόμη και τη δυνατότητα να φανταστεί τον εαυτό του έξω από αυτήν.
Η Πικρή ζωή είναι ένα μυθιστόρημα για την Ιταλία που ξυπνά από τον εφιάλτη του πολέμου μέσα στο όνειρο της αγοράς και ανακαλύπτει ότι το όνειρο έχει δικούς του νεκρούς, δικούς του νικητές, δικούς του ηττημένους. Είναι το βιβλίο ενός ανθρώπου που πήγε στο Μιλάνο για να ανατινάξει τα γραφεία μιας εταιρείας και κατέληξε να καταγράφει, με σπάνια διαύγεια, τον τρόπο με τον οποίο το σύστημα που αυτή εκπροσωπεί κατοικεί ήδη μέσα μας. Στο τέλος, η πίκρα του τίτλου ξεπερνά την υπαρξιακή διάθεση και γίνεται η γεύση μιας ολόκληρης εποχής, η γεύση της στιγμής όπου η μεταπολεμική ελπίδα περνά από τα ορυχεία της Μαρρέμα στα γραφεία του Μιλάνου και χάνει, σε αυτή τη διαδρομή, την αθωότητα, την οργή και ίσως την τελευταία της δυνατότητα να γίνει πράξη.
