Το λογοτεχνικό είδος της επιστημονικής φαντασίας είχε και συνεχίζει να έχει, με εξωστρέφεια, το βλέμμα στραμμένο προς τα άστρα. Ο άνθρωπος κατέκτησε το διάστημα, δάμασε τη φυσική, εφεύρε τεχνουργήματα εξωτικής και εξωπραγματικής τεχνολογίας, πάντα, πρώτα στο χαρτί, στα γραπτά των μεγάλων του είδους, όταν αυτό ήταν ακόμη στιγματισμένο ως pulp και περιθωριακό, και ύστερα, τελικά, στην πραγματικότητα. Σήμερα, η κατεύθυνση της τεχνολογίας προχωρά μεν με άλματα, έχει γίνει όμως εσωστρεφής, με τη στόχευσή της περιορισμένη στα του οίκου μας, στα του πλανήτη μας, έχοντας προσωρινά αφήσει τα άστρα να περιμένουν. Όπως στην ιστορία Το τέλος της αιωνιότητας του Ασίμοφ, η ανθρωπότητα φαίνεται να ξεχνά ότι είναι πλάσμα του ορίζοντα, ότι η ασφάλεια που χτίζει γύρω της μετατρέπεται σταδιακά σε κλουβί, και ότι κάθε τεχνολογία που στρέφεται μόνο προς τα μέσα χάνει τη μεγαλύτερη υπόσχεση που έδωσε ποτέ στον εαυτό της.
Κι όμως, η σύγχρονη επιστημονική φαντασία συνεχίζει να κοιτά προς τα άστρα, να επιβεβαιώνει ότι οι άνθρωποι, ήταν και είναι εξερευνητές. Μέσα στο ευρύ φάσμα του είδους, η σκληρή επιστημονική φαντασία, το hard sci-fi, επιλέγει να στηρίξει την αφήγησή της πάνω στις πλάτες της πραγματικής επιστήμης, της φυσικής, της χημείας, της αστροφυσικής, αντιμετωπίζοντας τα όρια της γνώσης ως αφηγηματικό εργαλείο αντί για εμπόδιο. Σε αυτή την παράδοση εντάσσεται ο Άντι Γουέιρ, Αμερικανός συγγραφέας που ξεκίνησε δημοσιεύοντας τον Άνθρωπο στον Άρη (The Martian) σε συνέχειες στο προσωπικό του blog, χωρίς εκδότη και χωρίς εγγυήσεις, για να καταλήξει με ένα από τα πιο επιτυχημένα sci-fi μυθιστορήματα των τελευταίων δεκαετιών και με μια εξαιρετική κινηματογραφική μεταφορά.
Το βιβλίο, τοποθετημένο στο εγγύς μέλλον των επόμενων δεκαετιών, βρίσκει την ανθρωπότητα να έχει ξαναβρεί τη θέληση, αλλά και τις αναγκαίες χρηματοδοτήσεις, για επιστροφή στην επανδρωμένη εξερεύνηση του διαστήματος. Η αποστολή Ares 3 βρίσκεται στον Άρη όταν μια καταιγίδα αναγκάζει το πλήρωμα σε εκκένωση, και ο βοτανολόγος-μηχανικός Μαρκ Γουάτνι, χτυπημένος από θραύσμα κεραίας, θεωρείται νεκρός και εγκαταλείπεται. Μόνο που δεν είναι. Ξυπνά μόνος σε έναν πλανήτη στον οποίο δεν μπορεί να αναπνεύσει, που δεν έχει νερό, τροφή, ούτε καν τρόπο να επικοινωνήσει με τη Γη, και από εκεί αρχίζει ένα από τα πιο εντυπωσιακά αφηγηματικά πειράματα της σύγχρονης επιστημονικής φαντασίας. Ο Γουάτνι, ο οποιος μας σερβίρει την αφήγηση μέσα από το ημερολόγιό του, υπολογίζει, καταγράφει, σχεδιάζει, καλλιεργεί σε μαρτιανό έδαφος εμπλουτισμένο με ανθρώπινα απόβλητα, αποσυνθέτει καύσιμο πυραύλου για να παράξει νερό, επαναπρογραμματίζει ένα τριαντάχρονο iconic rover ώστε να διανύσει αποστάσεις που κανείς μηχανικός δεν προέβλεψε. Κάθε πρόβλημα αντιμετωπίζεται με ακρίβεια ως εξίσωση και κάθε εξίσωση ως πράξη αντίστασης απέναντι στην αδιαφορία του σύμπαντος. Ταυτόχρονα, πίσω στην γη, οι επιστήμονες της NASA ανακαλύπτουν ότι ο Γουάτνι δεν είναι νεκρός αλλά ναυαγός σε έναν άλλο πλανήτη, και εργάζονται πυρετωδώς για να βρουν έναν τρόπο να τον γυρίσουν στη Γη.
Αυτό που κάνει τον Άνθρωπο στον Άρη να ξεχωρίζει από το παρόμοιες ιστορίες επιβίωσεις, δεν είναι το δράμα της εγκατάλειψης, αλλά το ήθος του πρωταγωνιστή απέναντι στην καταστροφή. Ο Γουάτνι δεν θρηνεί, δεν φιλοσοφεί για τη μοναξιά του σύμπαντος, δεν παραδίνεται στην υπαρξιακή ζάλη που θα ανέμενε κανείς από έναν άνθρωπο κολλημένο σε έναν κόκκινο, νεκρό κόσμο. Αντίθετα, αυτοσαρκάζεται με χιούμορ και παλεύει να επιβιώσει κόντρα σε όλες τις πιθανότητες. Ο Γουέιρ δίνει στον ήρωά του μια ανεξάντλητη αισιοδοξία και μια σχεδόν ενοχλητική επιμονή, ενώ η επιστήμη εδώ δεν λειτουργεί ως εργαλείο παντοδυναμίας αλλά ως μηχανισμός επιβίωσης, ο τρόπος με τον οποίο πρωταγωνιστής παραμένει άνθρωπος όταν κάθε εξωτερική επιβεβαίωση της ύπαρξής του έχει εξαφανιστεί.
Ο Γουέιρ γνωρίζει τα όριά του και, το σπουδαιότερο, τα σέβεται. Δεν γράφει μυθιστόρημα ιδεών με την έννοια που ο Λεμ ή ο Ντικ κατανοούσαν τον όρο, δεν τον απασχολεί ο φιλοσοφικός επίλογος της τεχνολογίας, δεν επιχειρεί να θέσει ερωτήματα που ξεπερνούν την αφηγηματική του φιλοδοξία. Αυτό που τον απασχολεί είναι η αξιοπιστία, η επαληθευσιμότητα, η λεπτομέρεια που κάνει τον αναγνώστη να νιώσει ότι η επιστήμη στις σελίδες του είναι ζωντανή και όχι διακοσμητική. Κι εκεί έγκειται τόσο η δύναμη όσο και η αδυναμία του βιβλίου. Οι δευτερεύοντες χαρακτήρες, τόσο στη Γη όσο και στο διαστημόπλοιο Hermes, παραμένουν σκιαγραφημένοι με ελαφριά χέρια, χρησιμεύουν ως αντίστιξη στην ευρηματικότητα του Γουάτνι παρά ως ανεξάρτητες ψυχογραφικές οντότητες. Το αφηγηματικό βάρος πέφτει σχεδόν ολοκληρωτικά στον πρωταγωνιστή, και το βιβλίο δεν έχει ούτε την πρόθεση ούτε την ανάγκη να το κρύψει.
Ο Άνθρωπος στον Άρη αποτελεί μια επιβεβαίωση ότι η επιστημονική φαντασία μπορεί να επιστρέψει στις πιο βαθιές της ρίζες, στο θαύμα της ευρηματικότητας, στη χαρά της λύσης, στην πεποίθηση ότι ακόμα και ο πιο εχθρικός κόσμος μπορεί να διαβαστεί αν το μυαλό παραμείνει ψύχραιμο. Αυτό, σε εποχές που το είδος συχνά βαρύνεται με δυστοπίες και αδιέξοδα, δεν είναι λίγο, αλλά αποτελεί μια νότα αισιοδοξίας σε έναν εν γένει απαισιόδοξο κόσμο. Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Κυριάκος Παπαδόπουλος, σε μετάφραση Κώστα Χαρβάτη και επιμέλεια Λύο Καλοβυρνά.
