Ζούμε σε μια εποχή όπου η πραγματικότητα δεν αρκεί πλέον να συμβαίνει, πρέπει να καταγράφεται, να κοινοποιείται, να ταξινομείται και να επιστρέφει σε εμάς ως πληροφορία για περαιτέρω χρήση. Η καθημερινότητα απλώνεται μέσα σε οθόνες, προφίλ, εφαρμογές, ειδοποιήσεις, χάρτες, ιστορικά αναζητήσεων, συστάσεις, μετρήσεις ύπνου, μετρήσεις βημάτων, στατιστικά αναγνωσιμότητας, αξιολογήσεις υπηρεσιών, επαγγελματικές πλατφόρμες, προσωπικά ημερολόγια που γίνονται περιεχόμενο και σχέσεις που συχνά αποκτούν αξία μόνο όταν γίνουν ορατές σε τρίτους. Το άτομο σήμερα αφήνει διαρκώς ίχνη πίσω του, μικρά αποτυπώματα συμπεριφοράς που συγκεντρώνονται, αναλύονται, συγκρίνονται και αξιοποιούνται από μηχανισμούς που σπάνια χρειάζεται να εμφανιστούν ως εξουσία, ακριβώς επειδή εμφανίζονται ως άνεση, ως ευκολία, ως εξατομίκευση, ως ασφάλεια, ως κοινωνικότητα. Η ζωή μοιάζει να έχει αποκτήσει τη μορφή μιας αδιάκοπης ροής, όπου όλα πρέπει να είναι προσβάσιμα, όλα πρέπει να επικοινωνούνται, όλα πρέπει να μπορούν να μεταφραστούν σε δεδομένα, ακόμη και η κόπωση, η επιθυμία, η μοναξιά, η ανάγνωση, η πολιτική αγανάκτηση, η ανάγκη για αναγνώριση. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, το υποκείμενο δεν εξαναγκάζεται πάντα να μιλήσει, συχνά μαθαίνει να μιλά μόνο του, να εκθέτει τον εαυτό του, να τον βελτιώνει, να τον προωθεί, να τον καθιστά διαρκώς αναγνώσιμο και διαθέσιμο, σαν να έχει εσωτερικεύσει την απαίτηση ενός κόσμου που δεν ανέχεται το αδιαφανές, το αργό, το σιωπηλό, το άχρηστο, το κρυφό. Κάπως έτσι περιγράφεται ο σημερινός δυστοπικός κόσμος όταν συναντιούνται, χωρίς να ταυτίζονται πλήρως, ο καπιταλισμός της πλατφόρμας, ο καπιταλιστικός ρεαλισμός του Μαρκ Φίσερ και η κοινωνία της κόπωσης του Μπιούνγκ-Τσουλ Χαν: ως ένας κόσμος όπου η εκμετάλλευση δεν οργανώνεται μόνο γύρω από την εργασία, αλλά γύρω από την ίδια την υποχρέωση της ορατότητας.
Σε αυτή την πραγματικότητα, η διαφάνεια έχει πάψει προ πολλού να σημαίνει απλώς δημοκρατικό αίτημα λογοδοσίας απέναντι στην εξουσία και έχει μετατραπεί σε κανονιστική απαίτηση του ίδιου του συστήματος. Ό,τι δεν φαίνεται, ό,τι δεν δηλώνεται, ό,τι δεν επιβεβαιώνεται από δεδομένα, ό,τι δεν μπορεί να μπει σε πίνακα, σε δείκτη, σε γράφημα, σε μοντέλο πρόβλεψης ή σε μηχανισμό αξιολόγησης, αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα προς επίλυση. Τα δεδομένα είναι πιο ακρίβα από το χρυσό, η ιδιωτικότητα αρχίζει να μοιάζει με ύποπτη απόκρυψη, η σιωπή με έλλειψη συμμετοχής, η αργή σκέψη με καθυστέρηση, η αμφισημία με θόρυβο που πρέπει να καθαριστεί. H πρόσφατη υπόθεση του μανιφέστου της Palantir, η οποία χαρακτηρίστικέ παραδοχή ενώς τεχνοφασισμού στις υπηρεσίες του μεγάλου κεφαλαίου, λειτουργεί σαν μια καθαρή εικόνα της εποχής, με μια εταιρεία χτισμένη πάνω στη συλλογή, την ανάλυση και την επιχειρησιακή αξιοποίηση τεράστιων όγκων δεδομένων για κράτη, στρατούς, υπηρεσίες ασφαλείας και μηχανισμούς διαχείρισης πληθυσμών να ξεπερνά κατά πολύ τον ρόλο της ως τεχνολογική εταιρεία, και να μετατρέπεται σε πολιτικό σύμπτωμα ενός κόσμου που πιστεύει πως η κοινωνία μπορεί να γίνει πιο ασφαλής, πιο αποτελεσματική και πιο ελέγξιμη όσο γίνεται πιο αναγνώσιμη. Το δυστοπικό στοιχείο δεν βρίσκεται μόνο στη στρατιωτική ρητορική ή στη φαντασίωση μιας τεχνολογικής πρωτοπορίας που οφείλει να υπηρετήσει άμεσα την κρατική ισχύ, αλλά στη βαθύτερη πεποίθηση ότι η πληροφορία, η πρόβλεψη, η επιτήρηση και η ασφάλεια μπορούν να ενωθούν σε ένα ενιαίο σχέδιο διακυβέρνησης. Εταιρείες σαν την Palantir δείχνουν τι πάει λάθος με την αποκαλούμενη κοινωνία της διαφάνειας, το γεγονός ότι η διαφάνεια ξεκινά ως υπόσχεση αλήθειας και καταλήγει σε υποδομή εξουσίας, ως ένας τρόπος να γίνει ο κόσμος διαθέσιμος στο βλέμμα εκείνων που έχουν τα μέσα να τον υπολογίσουν.
Σε αυτό το πλαίσιο Η κοινωνία της διαφάνειας του κορεάτη φιλοσόφου Μπιούνγκ-Τσουλ Χαν διαβάζεται λιγότερο ως ένα ακόμη μικρό φιλοσοφικό δοκίμιο πάνω στις παθολογίες της ψηφιακής εποχής και περισσότερο ως μια συμπυκνωμένη διάγνωση για τον τρόπο με τον οποίο ο ύστερος καπιταλισμός αναδιαμορφώνει τις ίδιες τις συνθήκες της εμπειρίας. Ο Χαν δεν γράφει απλώς για την απώλεια της ιδιωτικότητας, ούτε περιορίζεται σε μια εύκολη κριτική των κοινωνικών δικτύων, παρότι αυτά αποτελούν τον πιο οικείο και καθημερινό χώρο όπου η σκέψη του βρίσκει άμεση επιβεβαίωση. Αντίθετα, αυτό που τον ενδιαφέρει είναι η διαφάνεια ως καθολικό κοινωνικό παράδειγμα, ως αξίωση που εισχωρεί στην πολιτική, στην οικονομία, στην επικοινωνία, στον έρωτα, στην τέχνη, στη σχέση του ανθρώπου με τον εαυτό του και με τους άλλους. Η διαφάνεια σε μια πρώτη ανάγνωση εμφανίζεται ως αρετή, ως καθαρότητα, ως ειλικρίνεια, ως δημοκρατικός έλεγχος, ως θεραπεία απέναντι στη διαφθορά και στη συγκάλυψη, όμως κατά βάθος λειτουργεί ως μηχανισμός εξομάλυνσης, επειδή απαιτεί από τα πάντα να γίνουν άμεσα ορατά, αναγνώσιμα και διαθέσιμα. Εκεί όπου παλαιότερα υπήρχε απόσταση, σιωπή, μυστήριο, αμφισημία, σκιά, χρόνος αναμονής και εσωτερικότητα, η κοινωνία της διαφάνειας ζητά άμεση έκθεση, άμεση επικοινωνία, άμεση αξιολόγηση, άμεση κυκλοφορία. Το βιβλίο, με τη χαρακτηριστικά πυκνή και αφοριστική γραφή του Χαν, επιχειρεί να δείξει ότι αυτή η απαίτηση δεν απελευθερώνει τον άνθρωπο από την εξουσία, αλλά τον καθιστά ακόμη πιο διαθέσιμο σε αυτήν, επειδή τον μετατρέπει σε πληροφορία.
Κεντρική στοχαστική διάκριση του βιβλίου είναι η αντίθεση ανάμεσα στην αρνητικότητα και τη θετικότητα, δύο έννοιες που για τον Χαν αλλά και την δυτική φιλοσοφική παράδοση λειτουργούν ως διαφορετικοί τρόποι οργάνωσης της ανθρώπινης εμπειρίας. Η αρνητικότητα είναι η απόσταση, το όριο, το μυστικό, η αντίσταση, το ξένο, το τραύμα, το βάθος που δεν παραδίδεται αμέσως στο βλέμμα και στη χρήση, εκείνο το αναγκαίο σκοτεινό υπόλοιπο που επιτρέπει στον άνθρωπο να σκεφτεί, να επιθυμήσει, να εμπιστευτεί και να συναντήσει τον άλλον ως κάτι περισσότερο από πληροφοριακή επιφάνεια. Η θετικότητα, αντίθετα, είναι η λεία κυκλοφορία χωρίς εμπόδια, η υπερπαραγωγή επικοινωνίας, η αδιάκοπη κατάφαση, η ανάγκη όλα να είναι φανερά, προσβάσιμα, μετρήσιμα, ευχάριστα, λειτουργικά, απαλλαγμένα από σκιές, παύσεις και τριβές. Η κοινωνία της διαφάνειας είναι κοινωνία της θετικότητας ακριβώς επειδή δεν αντέχει το ακαθόριστο και το μη χρήσιμο, θέλει έναν κόσμο πλήρως φωτισμένο, όμως αυτός ο κόσμος χωρίς σκιές καταλήγει ένας κόσμος χωρίς βάθος, χωρίς ερωτισμό, χωρίς εμπιστοσύνη, χωρίς πολιτική ένταση, ένας κόσμος όπου η πλήρης ορατότητα παρουσιάζεται ως αλήθεια ενώ στην πραγματικότητα γίνεται μηχανισμός ελέγχου. Από εδώ προκύπτει και η πολιτική, αισθητική και υπαρξιακή διάσταση της κριτικής του Χαν: πολιτική, επειδή η διαφάνεια αντικαθιστά την εμπιστοσύνη με την επιτήρηση και τη συλλογική ζωή με τη διαχείριση πληροφορίας, αισθητική, επειδή παράγει εικόνες λείες, φωτεινές και άμεσα καταναλώσιμες, εικόνες χωρίς πληγή και χωρίς μυστήριο και υπαρξιακή, επειδή εκπαιδεύει το υποκείμενο να αντιμετωπίζει τον εαυτό του σαν επιφάνεια προς παρουσίαση και προφίλ προς βελτιστοποίηση.
O Χαν επιμένει πως η διαφάνεια ανήκει στη λογική του νεοφιλελευθερισμού. Όσο πιο διαφανές είναι κάτι, τόσο πιο εύκολα μπορεί να αξιολογηθεί, να συγκριθεί, να ταξινομηθεί και να ενταχθεί στην κυκλοφορία της αγοράς. Η διαφάνεια των σωμάτων, των επιθυμιών, των σχέσεων, των κοινωνικών συμπεριφορών και των πολιτικών διαθέσεων γίνεται η προϋπόθεση της εκμετάλλευσής τους. Το κρυφό, το αργό, το διφορούμενο, το σιωπηλό, το τελετουργικό, το μυστικό, όλα αυτά που κάποτε συγκροτούσαν την πυκνότητα της εμπειρίας, εμφανίζονται ως σφάλματα προς διόρθωση. Η πλατφόρμα, το dashboard, το προφίλ, η αξιολόγηση, το like, το rating, η στατιστική, η αναλυτική πρόβλεψη, συγκροτούν μια νέα γλώσσα εξουσίας που παρουσιάζεται ως ουδέτερη τεχνική, ενώ στην πραγματικότητα μεταφέρει μέσα της μια ολόκληρη ανθρωπολογία. Ο άνθρωπος γίνεται υποκείμενο διαχείρισης επειδή πρώτα έγινε υποκείμενο πληροφορίας. Εδώ το βιβλίο συναντά ξανά την Κοινωνία της κόπωσης, αφού ο άνθρωπος που εξαντλείται από την απαίτηση της επίδοσης είναι ο ίδιος άνθρωπος που εξαντλείται από την απαίτηση της έκθεσης, κρατημένος διαρκώς ενεργός όχι μόνο από απαγορεύσεις, αλλά από δυνατότητες, προσκλήσεις, εφαρμογές, πλατφόρμες και μικρούς μηχανισμούς αναγνώρισης που τον κάνουν να παραδίδει οικειοθελώς τον εαυτό του στο υπερβολικό φως, εκεί όπου όλα φαίνονται, όλα κυκλοφορούν, όλα ομολογούνται, όλα καταγράφονται και ακριβώς γι’ αυτό όλα μπορούν να γίνουν αντικείμενο υπολογισμού.
Μία από τις πιο δυνατές διατυπώσεις του βιβλίου βρίσκεται στην ιδέα ότι η διαφάνεια καταστρέφει την εμπιστοσύνη αντί να την ενισχύει, επειδή σε μια κοινωνία όπου υπάρχει εμπιστοσύνη δεν χρειάζεται να γνωρίζεις τα πάντα, να ελέγχεις τα πάντα, να πιστοποιείς τα πάντα, να μετατρέπεις τον άλλον σε πλήρη φάκελο πληροφοριών. Η εμπιστοσύνη προϋποθέτει ένα επίπεδο άγνοιας, μια αποδοχή ότι ο άλλος δεν μου ανήκει ολοκληρωτικά, ότι δεν μπορώ να τον εξαντλήσω σε δεδομένα, όπως και η ερωτική εμπειρία χρειάζεται απόσταση, αμφισημία, μυστήριο, την παρουσία του άλλου ως κάτι περισσότερο από διαθέσιμη επιφάνεια. Γι’ αυτό και η αισθητική διάσταση της σκέψης του Χαν είναι τόσο κρίσιμη: ο κόσμος της διαφάνειας παράγει εικόνες λείες, φωτεινές, άμεσα καταναλώσιμες, εικόνες χωρίς πληγή και χωρίς σκιά, συγκροτώντας μια σχεδόν πορνογραφική μορφή ορατότητας, όπου η πορνογραφία δεν αφορά απλώς το σεξουαλικό περιεχόμενο αλλά γίνεται το πρότυπο μιας εποχής που παραδίδει τα πάντα αμέσως στο βλέμμα και ακριβώς γι’ αυτό νεκρώνει την επιθυμία. Η πολιτική συνέπεια αυτής της λογικής είναι εξίσου σκοτεινή, αφού όταν η κοινωνική ζωή οργανώνεται γύρω από την απαίτηση της πλήρους ορατότητας, η εμπιστοσύνη αντικαθίσταται από την επιτήρηση, η συλλογική φαντασία από τη διαχείριση πληροφορίας, ο πολίτης από το προφίλ κινδύνου του και η δημοκρατία από μια τεχνική διακυβέρνηση που υπόσχεται ασφάλεια μέσα από ολοένα και περισσότερη καταγραφή. Σε αυτό το σημείο το παράδειγη Palantir επιστρέφει ως πραγματολογική σκιά πάνω από το βιβλίο, ως υλική ενσάρκωση της φαντασίωσης ότι ο κόσμος μπορεί να γίνει ασφαλής αν γίνει πλήρως αναγνώσιμος, με την κοινωνία της διαφάνειας, στην ακραία αυτή εκδοχή της, να εγκαταλείπει τη χαρούμενη ρητορική του sharing και να αποκαλύπτεται ως σκοτεινή κοινωνία του targeting, όπου το ίδιο δεδομένο που γεννιέται από μια πράξη επικοινωνίας μπορεί να επιστρέψει ως εργαλείο επιτήρησης, αποκλεισμού, καταστολής ή θανάτου.
Το βιβλίο του Χαν έχει βέβαια και τα όριά του, καθώς η γραφή του είναι αφοριστική, συμπυκνωμένη, συχνά σχεδόν ποιητική, με αποτέλεσμα οι έννοιες να λάμπουν περισσότερο ως διαγνωστικές εικόνες παρά ως εξαντλητικά αναλυτικά εργαλεία, ενώ η εποχή παρουσιάζεται κάποιες φορές σαν ενιαίο σύμπτωμα, σαν σχεδόν απόλυτη κυριαρχία της θετικότητας, με λιγότερο χώρο για αντιστάσεις, ρωγμές, αντιφάσεις και συλλογικές πρακτικές που μπορούν να χρησιμοποιήσουν τα ίδια μέσα με άλλους τρόπους. Παρ’ όλα αυτά, Η κοινωνία της διαφάνειας παραμένει ένα από τα πιο χρήσιμα μικρά βιβλία του, ακριβώς επειδή καταλαβαίνει πως ο σύγχρονος έλεγχος δεν χρειάζεται να εμφανίζεται με το πρόσωπο της τυραννίας, αφού μπορεί να έρχεται με τη μορφή της ευκολίας, της ασφάλειας, της άνεσης, της συνδεσιμότητας, της εξατομίκευσης και της αυτοέκφρασης, ζητώντας μας να είμαστε ο εαυτός μας με την προϋπόθεση ότι αυτός ο εαυτός θα είναι διαρκώς διαθέσιμος προς μέτρηση. Ο Χαν γράφει για έναν κόσμο που έχασε τη σκιά του, για μια εποχή όπου το φως δεν σώζει πάντα, επειδή το απόλυτο φως τυφλώνει, ισοπεδώνει και εξαφανίζει τις αποστάσεις μέσα στις οποίες γεννιούνται η σκέψη, ο έρωτας, η εμπιστοσύνη και η πολιτική. Διαβασμένη σήμερα, από τα κοινωνικά δίκτυα μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη και από την κουλτούρα της αυτοέκθεσης μέχρι τις εταιρείες που ονειρεύονται μια πλήρως υπολογίσιμη κοινωνία, Η κοινωνία της διαφάνειας μοιάζει λιγότερο με προειδοποίηση και περισσότερο με περιγραφή ενός κόσμου που έχει ήδη φτάσει, ενός κόσμου όπου η διαφάνεια έρχεται ντυμένη με τη γλώσσα της αλήθειας, ενώ στην πραγματικότητα οργανώνει την πιο βαθιά της απειλή: την απαίτηση να μην υπάρξει τίποτα, άνθρωπος, σχέση, σκέψη ή επιθυμία, αν δεν έχει πρώτα παραδοθεί στο βλέμμα της εξουσίας.
