Το Ραντεβού με τον Ράμα ξεκινά με μια από τις πιο γοητευτικές και σχεδόν παιδικά μεγάλες ιδέες που διαχρονικά έχει γεννήσει η επιστημονική φαντασία, αυτή της πρώτης επαφής με έναν εξελιγμένο εξωγήινο πολιτισμό. Στον 22ο αιώνα, ένα άγνωστο αντικείμενο εισέρχεται στο ηλιακό σύστημα, οι τροχιές του δείχνουν πως προέρχεται από τον διαστρικό χώρο πέρα από το Σύννεφο του Όορτ με κατεύθυνση προς τον Ήλιο, και η ανθρωπότητα, που έχει πια απλωθεί στους πλανήτες και στους δορυφόρους του συστήματος, πρέπει να αποφασίσει τι ακριβώς βλέπει να περνά μπροστά από τα μάτια της. Αρχικά το ουράνιο σώμα ταξινομείται ως αστεροειδής, ένα ακόμη κομμάτι πέτρας μέσα στην απεραντοσύνη του διαστήματος, όμως σύντομα οι παρατηρήσεις αποκαλύπτουν κάτι που δεν μπορεί να χωρέσει στην άνεση της φυσικής κατηγοριοποίησης, καθώς το αντικείμενο είναι ένας τέλειος κύλινδρος, ένα τεχνούργημα τόσο τεράστιο και με με τέτοια σχεδιαστική ακρίβεια ώστε δεν μπορεί παρά να είναι δημιούργημα κάποιας νοημοσύνης. Το αντικείμενο σύντομα βαφτίζεται Ράμα και η ανθρωπότητα αναθέτει στο πλήρωμα του Endeavour, με επικεφαλής τον κυβερνήτη Νόρτον, την αποστολή να το προλάβει, να εισέλθει στο εσωτερικό του, να το εξερευνήσει για όσο χρόνο επιτρέπει η τροχιά του και να επιστρέψει πριν το αντικείμενο συνεχίσει το ταξίδι του προς το άγνωστο.
Από αυτή την αφηγηματική αφετηρία, ο Άρθουρ Κλαρκ χτίζει ένα από τα πιο εμβληματικά μυθιστορήματα της κλασικής επιστημονικής φαντασίας, ένα βιβλίο που δεν στηρίζεται στην ένταση της σύγκρουσης, στην ψυχολογική περιπλοκή ή στην απειλή της εξωγήινης εχθρότητας, αλλά στη σταδιακή αποκάλυψη ενός άγνωστου χώρου, στην καθαρή απόλαυση της εξερεύνησης, στο αίσθημα ότι ο άνθρωπος μπαίνει σε έναν τόπο που έχει φτιαχτεί από νόηση, από μια νοημοσύνη τόσο ξένη και τόσο αδιάφορη προς τις ανθρώπινες προσδοκίες, ώστε σχεδόν ταυτίζεται με τη φύση. Το Ράμα πρωταγωνιστεί, με τις πόλεις του, τις εσωτερικές του θάλασσες, τις αχανείς σκάλες του, τις μυστήριες γεωμετρικές επιφάνειες και τους μηχανισμούς που ξυπνούν όσο πλησιάζει τον Ήλιο, να συνθέτουν έναν κόσμο μέσα στον κόσμο, ένα κλειστό σύμπαν που ο άνθρωπος εξερευνεί και χαρτογραφεί με τη την σχεδόν παιδική χαρά της ανακάλυψης, αποσπασματικά και χωρίς ποτέ να διεκδικήσει την πραγματική κατανόησή του.
Ο Άρθουρ Κλαρκ υπήρξε μία από τις μεγάλες μορφές της επιστημονικής φαντασίας, μέλος της «αγίας» τριάδας μαζί με τον Ασίμοφ και τον Χάινλαϊν, ένας συγγραφέας που έφερε στο είδος την ψυχραιμία του μηχανικού, την πειθαρχία του εκλαϊκευτή της επιστήμης και ταυτόχρονα μια σχεδόν μεταφυσική αίσθηση του κοσμικού μεγαλείου. Η φήμη του συνδέθηκε ανεξίτηλα με το 2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος, τη συνεργασία του με τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ και την εικόνα του μαύρου μονόλιθου, όμως το έργο του απλώνεται πολύ πέρα από εκείνο το πολιτισμικό ορόσημο, από το Τέλος της Παιδικής Ηλικίας και την Πόλη και τ’ Άστρα μέχρι τις Πηγές του Παραδείσου και το Ράμα. Στον πυρήνα της γραφής του βρίσκεται ξανά και ξανά η ίδια θεμελιώδης εμπειρία, η συνάντηση της ανθρωπότητας με κάτι που την ξεπερνά, κάτι που τη μετατοπίζει από το κέντρο του κόσμου και την αναγκάζει να εγκαταλείψει την αυταπάτη ότι το σύμπαν έχει κατασκευαστεί στα μέτρα της. Ακολουθώντας αυτό το πλαίσιο, το Ραντεβού με τον Ράμα μοιάζει με το πιο καθαρό απόσταγμα της κλαρκικής φαντασίας, ένα μυθιστόρημα που επιστρέφει την επιστημονική φαντασία στις ρίζες της, στη στιγμή όπου η ανθρώπινη γνώση σηκώνει το βλέμμα της προς κάτι ασύλληπτα μεγαλύτερο και, αντί να το υποτάξει, στέκεται για λίγο μπροστά του με δέος, στη συνάντηση με δυνάμεις τόσο προηγμένες που η τεχνολογία τους μοιάζει με μαγεία. Ο Κλαρκ αφήνει το άγνωστο να λειτουργήσει με τη δύναμη της ίδιας του της σιωπής, αφήνοντας το Ράμα άδειο, τουλάχιστον αρχικά, από μορφές ζωής, από συνομιλίες ανάμεσα σε πολιτισμούς ή από κάποια καθησυχαστική αποκάλυψη που θα μετέτρεπε το μυστήριο σε λύση. Ο μυστηριώδης διαστρικός ταξιδιώτης παραμένει ένα αντικείμενο σχεδόν αδιάφορο προς την ανθρώπινη ανάγκη για νόημα, επιτρέπει παθητικά την παρατήρηση, γεννά υποθέσεις, ενεργοποιεί τη φαντασία και την επιστημονική σκέψη, αλλά κρατά τα μυστικά του απροσπέλαστα, με κάθε νέο εύρημα στο εσωτερικό του να μη λύνει τις απορίες αλλά να τις κάνει βαθύτερες, πιο συγκεκριμένες, σχεδόν υλικές. Η εξερεύνηση δεν προχωρά προς μια τελική εξήγηση αλλά προς μια διαρκώς ανανεωνόμενη ανακάλυψη, όπου κάθε πέρασμα, κάθε κλίση, κάθε αλλαγή φωτός, κάθε μηχανισμός και κάθε ανεξήγητη λεπτομέρεια ανοίγει για λίγο μια νέα χαραμάδα στο αδιανόητο και κάνει το ίδιο το άγνωστο πιο ζωντανό.
Αυτή η χαρά της ανακάλυψης γίνεται ακόμη εντονότερη επειδή δεν ανήκει σε μια ανθρωπότητα πρωτόγονη ή ανυποψίαστη, αλλά σε ένα είδος που έχει ήδη προχωρήσει μακριά από τη Γη, έχει οργανωθεί σε πλανητική και διαπλανητική κλίμακα, μπορεί να υπολογίζει τροχιές, να στέλνει σκάφη στο βάθος του ηλιακού συστήματος, να συντονίζει επιστημονικές, στρατιωτικές και πολιτικές αποφάσεις με την αυτοπεποίθηση ενός πολιτισμού που πιστεύει πως έχει αρχίσει να ενηλικιώνεται μέσα στο σύμπαν. Μπροστά στο Ράμα όμως αυτή η αυταπάτη καταρρέει. Οι άνθρωποι κινούνται στο εσωτερικό του σαν νεαρή νοημοσύνη που περιφέρεται με φακούς, κάμερες και όργανα μέτρησης μέσα σε έναν καθεδρικό ναό μηχανικής, χωρίς να γνωρίζει αν πατά σε ναό, σε εργοστάσιο, σε κιβωτό ή σε ένα διαστημικό όχημα με προορισμό που δεν την αφορά καθόλου. Από αυτή την απόσταση ανάμεσα στην ανθρώπινη τεχνολογική αυτοπεποίθηση και στην κοσμική κλίμακα του αγνώστου προκύπτει η βαθύτερη ένταση του βιβλίου. Ο άνθρωπος έχει μάθει να μετρά καλύτερα τον κόσμο, όμως το σύμπαν εξακολουθεί να ανοίγεται μπροστά του ασύλληπτα μεγαλύτερο, και η γνώση, αντί να εξαφανίζει το μυστήριο, του δίνει καθαρότερο περίγραμμα.
Στο επίπεδο των χαρακτήρων, το Ραντεβού με το Ράμα, όπως και αρκετά από τα έργα του Κλαρκ, φέρει τα όρια της εποχής του και της ιδιοσυγκρασίας του δημιουργού του, καθώς ο κυβερνήτης Νόρτον και το πλήρωμά του λειτουργούν κυρίως ως φορείς αποστολής, ως μάτια, ως εργαλεία αντίληψης, ως επιστημονικές και επιχειρησιακές συνειδήσεις μέσα στον χώρο του Ράμα, χωρίς το ψυχολογικό βάθος που θα αναζητούσε κανείς σε πιο σύγχρονα έργα του είδους, όμως αυτό που αλλού θα λειτουργούσε ως αδυναμία εδώ εντάσσεται οργανικά στην αρχιτεκτονική του βιβλίου, επειδή ο Κλαρκ ενδιαφέρεται περισσότερο να γράψει μια αφήγηση επαφής με το αδιανόητο, όπου οι χαρακτήρες μικραίνουν για να φανεί το μέγεθος του αντικειμένου και η ανθρώπινη λεπτομέρεια υποχωρεί μπροστά στην εξωανθρώπινη κλίμακα. Αυτή η σχεδόν ψυχρή κομψότητα δεν οδηγεί σε συναισθηματική αδιαφορία, μα παράγει μια ιδιαίτερη μορφή συγκίνησης, πιο κοντά στην εμπειρία της αστρονομίας παρά στην εμπειρία του δράματος, καθώς ο αναγνώστης δεν ακολουθεί τόσο την εσωτερική συντριβή ενός ήρωα όσο την αργή διεύρυνση της ανθρώπινης αντίληψης μπροστά στην πιθανότητα ενός κόσμου όπου η ανθρώπινη ιστορία είναι μια μικρή υποσημείωση στην ευρύτερη ιστορία του σύμπαντος και, στις καλύτερες στιγμές του βιβλίου, όταν το πλήρωμα προχωρά στο εσωτερικό του κυλίνδρου και η γεωμετρία αρχίζει να μετατρέπεται σε τοπίο, το πάνω και το κάτω χάνουν την αυτονόητη σημασία τους, ο ορίζοντας καμπυλώνει, η κυλινδρική θάλασσα απλώνεται μέσα σε έναν τεχνητό ουρανό και η επιστημονική φαντασία επιστρέφει σε μια αρχαία λειτουργία της αφήγησης, κάνοντας τον κόσμο ξανά παράξενο. Γι’ αυτό και το Ραντεβού με το Ράμα κατέχει τόσο σταθερή θέση στο πάνθεον της επιστημονικής φαντασίας, ως μυθιστόρημα επαφής με μια εξωγήινη νοημοσύνη που παραμένει πεισματικά απούσα, ως υπόδειγμα hard science fiction και κυρίως ως βιβλίο που αποκρυσταλλώνει μια ολόκληρη αντίληψη για το τι μπορεί να κάνει το είδος όταν εμπιστεύεται τη δύναμη της ιδέας, όταν αφήνει την επιστήμη να γίνει ποιητική χωρίς να παραιτηθεί από την ακρίβεια και όταν αντιμετωπίζει το άγνωστο με περιέργεια αντί με υστερία, στέκοντας επάξια δίπλα στο 2001 και στο Τέλος της Παιδικής Ηλικίας του ίδιου του Κλαρκ, στο Solaris του Λεμ, στο Dune του Χέρμπερτ και στις μεγάλες οραματικές κατασκευές μεταγενέστερων συγγραφέων όπως ο Κιμ Στάνλεϊ Ρόμπινσον και ο Ίαν Μ. Μπανκς.
Η αξία του σήμερα βρίσκεται ίσως ακριβώς στην αντίστασή του προς τη βιασύνη της εποχής μας, σε μια κουλτούρα που απαιτεί εξηγήσεις, προελεύσεις, συνέχειες, ταξινομημένες μυθολογίες και μυστήρια που υπάρχουν μόνο για να λυθούν, ενώ ο Κλαρκ γράφει ένα βιβλίο γύρω από κάτι που περνά, αποκαλύπτει ελάχιστα και φεύγει, ένα αντικείμενο που δεν παραδίδεται στον άνθρωπο, δεν γίνεται κτήμα του, δεν μετατρέπεται σε εύκολο σύμβολο της μοίρας του, αλλά αφήνει πίσω του τη βαθιά συγκίνηση μιας προσωρινής συνάντησης με κάτι ασύλληπτα μεγαλύτερο. Το Ραντεβού με το Ράμα είναι μεγάλο βιβλίο ακριβώς επειδή έχει την αυτοσυγκράτηση να μην εξαντλήσει το μεγάλο του εύρημα, επειδή κοιτάζει το άγνωστο χωρίς να το βεβηλώνει με υπερβολική ερμηνεία και παραδίδει μία από τις πιο όμορφες αφηγήσεις εξερεύνησης που έδωσε ποτέ η επιστημονική φαντασία, ένα μυθιστόρημα όπου η μεγαλύτερη αποκάλυψη είναι η ίδια η αδυναμία της αποκάλυψης και όπου η σκιά του Ράμα συνεχίζει να πέφτει, δεκαετίες αργότερα, πάνω σε κάθε ιστορία που τόλμησε να φανταστεί ένα εξωγήινο τεχνούργημα ως χώρο δέους, σιωπής και ακατανόητης νοημοσύνης.
